Kitabxana

cixmayacagini buyurduguna ve adil olduguna gore oz edaletinin telebi ile bashqa bir dunyada yaxshi emel ve pis emel sahiblerinin bu dunyada oz (yaxshi ve ya pis) emellerine muvafiq yashamadiqlari ucun o dunyada bir-birinden ayirmali, yaxshilara yaxshi heyat, pis emel sahiblerine ise pis ve xoshagelmez heyat eta etmelidir. Allah oz edaletinin telebi ile vede verdiyine uygun olaraq, bu dunyada olan insanlari istisnasiz shekilde olumden sonra yeniden dirildecek, onlarin etiqad ve emellerini inceliklerine qeder arashdiracaq, onlarin arasinda haqq esasinda muhakime edecek ve neticede her bir haqq sahibinin haqi ozune qaytarilacaq, her bir mezlumun haqqi zalimdan alinacaq, her kesin emelinin mukafati (evezi) ozune verilecek, bezileri ebedi behishte, diger bir qrup ise ebedi cehenneme mehkum olunacaqdir. Bu, Quranin zahiri beyanidir ve elbette oz yerinde dogru ve duzgundur; lakin bu anlayishlar insanin ictimai tefekkurunun mehsulu olan maddeden tenzim olunmushdur ki, onun faydasi daha umumi ve emelinin hududlari daha genish olsun. Heqiqet vadisinde az-cox olan, Quranin batini beyani ile mueyyen qeder tanish olan shexsler bu beyanlardan adi ve sade camaatin idrakinin seviyyesinden cox-cox yuksekde olan mueyyen metlebleri basha dushurler. Quran da oz ebedi cagirishlarinda bezen bu beyanlarin batini meqsedini catdiran meseleleri xatirladir. Quran oz muxtelif beyanlari ile qisa shekilde buyurur ki, insan da daxil olmaqla, butun yaradilish alemi oz tekvini seyri ile Allaha dogru hereket edir; onlar bir zaman oz hereketini sona catdiraraq ilahi ezemet muqabilinde oz musteqilliklerini tamamile elden verecekler. Insan da dunyanin bir varligidir, onun tekamulu ise shuur ve elm yolu iledir. O Allah dergahina dogru cox suretle hereket edir, oz hereketini axira catdirdigi bir gun Allahin haqq ve yegane olmasini eyani olaraq mushahide edecek ve gorecekdir ki, qudret, mulk ve her bir kamal sifeti yalniz Allahin muqeddes zatina mexsusdur. Mehz bu yolla da eshyalar real varliqlari ile ona ashkar olunacaqdir. Bu, ebediyyet dunyasinin ilk menzilidir. Eger insan bu dunyada imanli olub saleh ishler yerine yetirmekle Allahla, elece de Onun dergahina yaxin olanlarla rabite, ulfet ve unsiyyet qurarsa, hec vaxt vesf edile bilmeyen seadet ve xoshbextliye catar, Allah dergahinda, maddi alemin fovqunde olan bir alemin pak shexsiyyetleri ile yanashi olar. Eger dunya heyatina urek baglamaq, onun oteri lezzetlerinde qerq olmaq neticesinde maddi alemin fovqunde olan bir alemden elaqesini kesse, pak Allah ve Onun dergahinin pak insanlari ile ulfet ve unsiyyet berqerar etmese ebedi bedbextliye ve ezaba ducar olacaqdir. Elbette, insanin yaxshi ve pis emelleri bu dunyada bash verir ve burada da aradan gedir; lakin yaxshi ve pis emellerinin sureti insanin