1 2 390-ci xutbe
imam Ali eleyhis-salamin [el-eshbah] adi ile meshhur olan xutbesidir. Bu, boyuk ve ezemetli xutbelerdendir.
(imam eleyhis-salam bu xutbeni ona gore buyurmushudur ki,) bir nefer o boyuk shexsiyyetden Allahi sanki ashkar gorurmush kimi vesf etmeyi xahish etmishdir. Hezret bu xahishden (boyuk Allahi cisimlere xas sifetlerle tesvir etmeyin mumkunluyune xahish sahibinin inanmasindan) qezeblendi.
Mes`ede ibn Sedeqe Hezret imam Ce`fer Sadiq ibn Mehemmed eleyhimas-salamdan bunlari neql edir: Emirel-mominin eleyhis-salam Kufede minberde bu xutbeni ona gore beyan etmishdir ki, bir kishi Hezrete yaxinlasharaq dedi: [Ya Emirel-mominin! Allahimizi bizlere ele vesf et ki, Ona olan mehebbetimiz ve elmimiz artsin]. imam eleyhis-salam (bele cahil sualdan) qezeblendi ve camaati hamiliqla namaza chagirdi. Camaat o qeder yigishdi ki, mescid doldu. O Hezret rengi deyishmish ve qezebli halda minbere qalxaraq boyuk Allaha shukr edib Hezret Peygembere (sellellahu eleyhi ve alih) salam ve salavat gondererek buyurdu:
Hemd olsun Allaha ki, eta etmeyi kesmesi ve bagishlamamasi malini, dovletini artirmaz, sexavet ve bexshishi servetini azaltmaz. chunki (bendeleritek eta ve bexshishi topladiqlarindan vermez, eta etdiyini yaradar. Buna gore de imam eleyhis-salam buyurur:) Allahdan bashqa her bir bexshish edenin mali azalar. Haqq-tealadan bashqa bexshishi kesen her kes pislenilmAlidir. Odur boyuk nemet, nesib ve behreleri (oz bendelerine) ehsan eden. Yaradilmishlar Onun bolduyu payi yeyenlerdir, (Allah) onlarin ruzisinin zemanetchisidir. (Varliqlari onun uzerinde qurulan) yediklerini nesib etmish ve mueyyenleshdirmishdir. Ona yol tapmaq (hidayet olmaq) isteyenlere, Onun dergahinda olanlar uchun chalishanlara (peygember ve vesilerin exlaqina, sozlerine emel etmekle elde olunan ebedi cennet ve seadetin) yolunu aydin ve ishiqli etmishdir. Ondan istenilen sheydeki eta ve bexshishi, istenilmeyen sheydeki ehsanindan chox deyil. ilk olan (movcud olan her bir sheyin bashlangici) Odur. demeli, Onun uchun bir bashlangic olmayib ki, Ondan once nese olsun. Son olan (fani olan her sheyin qayidish yeri) Odur. demeli, Onun uchun bir qayidish yoxdur ki, Ondan sonra bir shey olsun. (insanlarin onun vasitesile eshyani gorduyu) gozlerin bebeklerinin Ona chatmasina (Onu zahiri gozle gormelerine) ve Onu derk etmesine mane olan Odur. Onun uchun ruzigar deyishmez (emrine zidd reftar etmez) ki, halinda (qudret ve gucsuzluk, yoxsulluq ve varliliq, saglamliq ve xestAlik ve bu kimi) deyishiklikler olsun. Bir yerde deyil ki, kochme ve (bir yerden bashqa yere) hereket Ona reva olsun. Dag medenlerinin nefes cheke-cheke chole chixartdigi saf gumushu, xalis qizili denizlerin gule-gule ashkar etdiyi sedefleri, (camaatin boyuk eziyyetle elde etdiyi) yup-yumru durr ve mirvarini, (deniz bitkisi olan) mercan salximlarini (xulase, yerde ve denizde olan xezine ve medenlerin hamisini bir nefere bexsh etse) bagishlasa, Onun bexshish ve sexavetine tesir etmez, Onun nemetlerini tukendirmez. Camaatin isteklerinin tukendire bilmediyi (besheriyyetin xebersiz oldugu) sonsuz gizli nemetler Ondadir. chunki O, ele bir sexavet sahibidir ki, isteyenlerin istekleri Onun bexshishini azaltmaz, israrlarla isteyenlerin dilekleri Onda xesislik yaratmaz (chunki paxilliq ve noqsan mumkune xasdir, vacibe aid deyil).
Ey sual veren, (dushunce esasinda Allahi vesf etmek istesen) nezer sal ve Qur`anin sene gosterdiyi (oyretdiyi) yolla Onun sifetlerinden her birinin ardinca get. (Allah-tealani hemin sifetle vesf et). Qur`anin hidayet nuru ile aydinliga (seadete, qurtulusha) chix. sheytanin seni oyrenmeye vadar etdiyi ve kitabda (Qur`ani-Kerimde) onu bilmek sene vacib qilinmadigi, Hezret Peygember ve dogru yol gosteren imamlarin sunnesinde izi-tozu olmayan (beyan edilmeyen) sifetler barede elm ve biliyi Allahin ohdesine burax. (Onu oyrenmeye, ona inanmaga chalishma.) Bu, Allah-tealanin senin ohdene qoydugu haqqin son heddidir (ki, Onu Qur`ani-Kerimde, Hezret Peygemberin, dogru yol gosteren imamin hedislerinde beyan edilmish adlar ve sifetlerle chagirasan, vesf edesen). Bunu bil ki, elm ve bilikde quvvetli ve mohkem olanlar (pak imamlar eleyhimus-salam) o keslerdir ki, ortulu, perdAli olan ve tefsirlerin bilmedikleri baresinde etiraflari onlari ortulu sheylerin qarshisinda asilmish qapilara girmekden ehtiyacsiz etmishdir. Allah-teala da onlarin elm ve biliklerinin ehate etmediyi sheylere chatmaqda acizilk ve gucsuzluklerini etiraf etmelerini medh etmish ve onlarin heqiqet ve zati barede danishib, behs etmeyi emr etmediyi bir shey haqda dushunmemelerini donmezlik ve metanetlilik adlandirir. Bele ise sen de Qur`anin gosterdiyi yolla kifayetlen (qavrayishina uygun gelmeyen, bilmAli olmadigin sheyler haqqinda dushunme). Pak ve noqsansiz Allahin ezemetini ve boyukluyunu oz aglinla olchme ki, helak ve puch olarsan. (chunki) O, ele gucludur ki, eger butun xeyallar Onun qudret ve gucunun sonunu tapmaq uchun can atsalar, sheytani vesveselere bulashmamish dushunce ve fikirler qeyb ve gorunmeyen alemlerde padshahliginin son heddinin boyukluyune varmaq isteseler, urekler sifetinin keyfiyyetini, necAliyini tapmaq uchun Ona heyran ve vurgun olsalar, agillar sifetlerinin heqiqeti ashkar olmadigina gore zatinin eslini basha dushmek uchun chox maraqlansalar, (agilli insanlar dushuncelerini ishletseler) Allah-teala, (gucu ve qudreti) helaket yolunu, qeyb alemlerinin qaranliqlarini kecherek (her yerden Ali uzulerek) ixlasla Ona uz tutmush olsalar bele, onlarin agil ve dushuncelerini geri donderer. (Bu tehlukAli yollari kechib bir yere chatmadiqda ve Onun zatinin, sifetinin heqiqetini derk etmeleri) qadagan edilib geri qayitdiqlari vaxt bu yola dushmeyin sehv oldugunu, Onu tanimagin derinliklerini derk edilmediyini, Onun izzet ve boyukluyunu olchmeyin agil, dushunce sahiblerinin ureklerinden bele kechmediyini (Onu tam derk etmekden sohbet bele gede bilmez) etiraf ederler. Odur oxshari yaradilmamish, suret ve ornekden iqtibas etmeden, ozunden evvelki xaliq ve me`buddan numune goturmeye olchu ve endaze olmadigi halda mexluqati xelq eden. oz padshahliginin guc ve qudreti, Onun hikmetinin numune ve nishanelerinin (dile gelerek) dediyi qeribAlikler, movcudatin (bashqasina) olan ehtiyaclari, oz qudreti ile onlari ayaq uste saxlamalarini etiraf etmeleri kimi zeruri subut ve qeti delilleri bize gosterdi ve bizi Onu tanimaga yoneltdi. Onun senetinin numuneleri ve hikmetinin nishaneleri yaratdigi butun sheylerde ashkardir. belelikle, yaratdigi her bir shey (cansiz sheyler ve bitkiler kimi) dilsiz olsa bele (zahirde bir shey demeseler de), Onun varligina delil ve subutdur. (Bu movcudatin) nezmi, nizami Onun xaliqliyinin bariz subutu, Onun yaratmasina mohkem (agila esaslanan) delildir. (indi Onun butun mexluqatin yaradicisi olan yegane ve misilsiz Allah olmasi aydinlashdigi vaxt, Onun pakligi ve muqeddesliyi barede buyurur:)
shehadet verirem ki, Seni oz yaratdigin muxtelif uzv, bir-birine birleshmish, Senin hikmetinin uzaqgorenliyi, nizami ile (derinin ve etin altinda) gizlenen kichik oynaqlari olan mexluqata benzeden eslinde heqiqeten de Seni tanimamish, Senin benzerin, oxsharin olmadigina yeqinlik elde ede bilmemishdir. (Cism tesevvur etmishdir. Cismin ise yeni yaranish, yox olma ve imkan telebati vardir.) Sanki butperestlerin (qiyamet gununde) ibadet etmish olduqlari butlere nifret ederek - [Allaha and olsun ki, sizi alemlerin Rebbine beraber tutdugumuz zaman biz haqq yoldan achiq-aydin azmishdiq] deyeceklerini eshitmemishdir. (Qur`ani-Kerimin shuera suresinin 97-98-ci ayeleri.) Yalan soylerler Seni butlerine benzedib oz ebes dushuncelerine gore yaradilmishlar kimi qeleme vererek ve fikirlerinde Seni hisseleri olan cism kimi guman ederek oz naqis agillari ile Senin uchun muxtelif mexluqlar kimi miqdar, olchu olduguna inanaraq Seni (mexluqlarla) beraberleshdirenler. shehadet verirem ki, Seni yaratdigin bir sheyle beraber bilen Senden uz dondermishdir. Senden uz donderen ise Senin terefinden nazil edilmish, achiq-aydin ayelere, butun bunlari (Sene benzer ve oxshar bilenlerin kufrunu) beyan eden Senin ashkar delil ve subutlarinin (eqli esaslandirmalarin) hokmune (qarshi) kafirdir. shehadet verirem: Sen ele bir Allahsan ki, Senin uchun agillarda son ve nehayet yoxdur. Buna gore de dushuncelerin mensheyinde keyfiyyet ve necAliye malik deyilsen, agillarda dushuncelerde bir hedle hududlanmazsan ve yerden yere deyishmekle vesf edilmezsen. (chunki mehdudiyyet ve deyishiklik mumkunul-vucudun telebatlarindandir.)
Bu da hemin xutbenin (eshyanin xilqeti ve pak Allahin yaradilmishlarin sifetlerinden uzaq olmasinin beyan edildiyi) bir hissesidir