sehife 1 den 2 -e qeder.
  1  2164-cu xutbe

imam Ali eleyhis-salamin tovuz qushunun yaradilishinin heyranediciliyini xatirlatdigi xutbelerindendir.
Allah teeccublu ve qeribe varliqlar yaradib: bezileri (insan ve heyvanlar kimi) canli, bezileri (cansiz tebiet kimi) cansiz, bezileri (daglar kimi) hereketsiz ve bezileri (ulduzlar kimi) hereket edendir. Onun yaradilishinin gozelliyi ve qudretinin boyukluyune shehadet veren ashkar delillerden agillarin, qarshisinda tabe olaraq inandiqlari sheyi berqerar etdi. Bele ki, (agillar) Onun varligini iqrar ederek emrine tabedirler ve agillarin inandiqlari sheyin Onun birliyine olan delilleri, bizim qulaqlarimizda feryad qoparirlar. Hemchinin qushlarin yerin dAliklerinde, (iki dagin arasinda yerleshen) genish derelerde ve daglarin bashinda yerleshdirdiyi muxtelif shekillilerini yaratdi. Onlarin curbecur qanadlari ve muxtelif gorkemlileri vardir. Onlarin boyunlarina itaetkarliq ve tabechilik cilovu salinib ve achiq hava ve genish fezanin boshluqlarinda qanad chalirlar. Onlari bu ashkar heyranedici suretlerde yaratdi, halbuki bundan once yox idiler. (Onlari yoxdan yaratdi.) Onlari (et ve derilerinde) gizlenmish oynaqlarin mohkem sumukleri ile bir-birine birleshdirdi. Onlarin bezisini (devequshu ve hacileylek kimisini) iti yerimek ve asan uchmaq uchun yukseklikde uchmaqdan saxladi ve onu ele yaratdi ki, yere yaxin uchur. Novbenov qushlari hikmet ve meslehete esaslanan qudret ve yaradilishi ile muxtelif renglerde siraladi. (Her birini mexsus bir rengde yaratdi.) belelikle, onlarin bezisi ele bir rengin qAlibine salinib ki, ona bashqa bir reng qarishmir, bezisi ise bir renge salinib ve boynunda ele bir boyunbagi cizgilenib ki, onun rengi bedeninin diger yerlerinin renginin eksinedir.
Qushlarin yaradilish baximindan en heyretlendiricisi tovuz qushudur ki, Allah onu en mohkem olchude yaradib ve renglerini kokunu (piy, sumuk ve damarla) bir-birine birleshdirdiyi qanadla ve uzunlugunu chox etdiyi quyruqla en gozel qaydada nizama salib. Ne vaxt (cutleshmek istese ve) dishi tovuzqushuna teref getse, quyrugunun burulganini achar ve onu qaldiraraq bashina kolge salar. Hemin quyruq (bir yere yigilanda ve achilaraq yayilanda) sanki Dareyn (gemisinin) yelkenidir ki, gemichi onu bir terefden diger terefe chevirir. O, rengleri ile lovgalanaraq ozunu oyur. Quyrugunun hereketi ile oyunur ve nazlanir. Xoruzlar kimi cutleshir ve bala vermesi uchun oz dishisi ile chox shehvetli erkekler kimi yaxinliq edir. (imam eleyhis-salam burada tovuzqushunun cutleshmesinin bele olmamasini guman eden shexsin sozunu puch etmek uchun buyurur:) Tovuzqushunun cutleshmesi baresinde dediklerimde seni mushahide etmek ve goz ile gormeye gonderirem ve (sozunu) etimad edilmeyen zeif ve sehv delile esaslandiran kes kimi deyilem. (chunki hemin shexs deyir: Bele deyirler. Men ise deyirem: Get gor!) eger onlarin zenn etdikleri kimi olsa - erkek tovuzqushunun oz dishisini mayalandirmasi, erkeyin gozunden axaraq goz qapaqlarinin kenarlarinda yigilan goz yashi vasitesi ile olsa ve dishi tovuzqushu onu oz dimdiyi ile goturub daddiqdan sonra yumurta qoysa ve erkek tovuzqushunun cutleshmesi gozden chixan yashdan bashqa bir yol ile olmasa, her halda bu (yanlish) guman ala qarganin cutleshme usulundan (onlarin dimdiklerini bir-birinin ustune qoyaraq cutleshmelerinden) daha teeccublu ve qeribe deyil. (imam eleyhis-salam sonra yene de tovuzqushunun vesfine davam ederek buyurur: Agliq ve sheffafliginin choxlugundan) onun leleklerinin sumuklerini gumush miller tesevvur eder ve hemchinin hemin leleklerin ustunde bitenleri - heyretamiz daireler ve boyunbagilari (sariliq ve parlaqliqda) xalis qizil ve (yashilliqda) zeberced (qizila chalar yashimtil rengli qiymetli dash) parchalari sanarsan. Buna gore de eger onun qanadini yerin bitirdiyi gul ve chicheklere oxshatsan, deyeceksen ki: O, her baharin chicheklerinden toplanmish bir deste guldur. eger onu geyimlere oxshatsan, (deyeceksen ki:) resm ve shekil ishlenmish bezekli ve ya Yemende toxunmush gozel rengli ve qesheng paltar kimidir. eger zinet eshyalarina benzetsen, (deyersen ki:) cevahirle bezedilmish gumush arasinda yerleshdirilmish rengareng uzuk qashlari kimidir. chox ishvAli sevincek shexsin nazlanmasi kimi yol gedir. Tam diqqet ve mulahize ile oz quyruq ve qanadina baxir. Koyneyinin ve paltarinin (muxtelif) renglerinin gozelliyinden qehqehe ile gulur. Gozu ayaqlarina satashanda ise haray qopararaq uca sesle aglayir, sanki ashkarcasina, komeye bir kimse chagirir ve (bu emAli ile) ozunun (ayaqlarinin chirkinliyinden olan) qem-qussenin heqiqiliyine shehadet verir. chunki ayaqlari (ne ag, ne de qara, belke torpaq renginde olan) xoruzun ayaqlari kimi nazikdir (ve chirkindir) ve onun baldirinin sumuyu terefden (xoruzun ayaginda olan ve ele de ashkar olmayan tikan kimi) gizli bir tikan qabarir. Boynunun arxasinda yalinin yerinde neqsh edilmish bir yashil kekil var. Boynunun chixacagi bardaq kimidir (nazik ve uzundur). Boynunun batacagi ise qarninin altina qeder (chox yashil olan ve reng qoyulmasinda istifade edilen) Yemen basmasi ve ya cilali guzguye bukulmush rengli ve bezekli ipek kimidir. Tovuzqushu sanki ozunu qara chadraya buruyub. Amma teravet ve pariltinin choxlugundan, ona choxlu gozel yashil rengin qatishdirildigi guman edilir. (sheffafliq ve aydinliginin choxlugundan onun qaraligi yashila chalir ve baxanda her an bir rengde gorunur. Odur ki, buyurur:) Qulaginin yariginda qelemin ucuna benzer (nazik) bir xett var ve o, reng baximindan chox ag olan chobanyastigi guludur (onun kimidir). O, qara reng ichinde parildayan ag xett kimidir. Tovuzqushunun behrelenmediyi reng chox azdir. O, chox cilali, parlaq, ishiqli ve gozel oldugu uchun hemin rengi daha yaxshi gosterib. belelikle, o, (renglere boyanmasinda) bahar yagishlarinin ve chox isti guneshlerin yetishdirmediyi (belke eyb ve noqsanlardan pak ve uzaq olan Allahin hikmet esasinda yaradilishin evvAlinden bashdan-ayaga muxtelif heyranedici renglerle yaratdigi) daginiq chichekler kimidir. O, bezen oz tuk ve leleklerinden xaric olaraq paltarini chixarib lutlenir. belelikle, tukleri bir-birinin ardinca tokulur ve yene bir-birinin ardinca bitir. Tukleri yarpaqlar agacdan tokulen kimi tokulur. Sonra bir-birinin ardinca tukleri tokulmemishden qabaqki shekline dushene kimi bitir. (Bele ki,) onun hech bir rengi evvelki renglerin eksine olmur ve hech bir reng oz yerinden bashqa yerde durmur. (Dushen her bir tuk ve leleyin yerine hemin shekil ve rengde olan bir tuk ve lelek chixir.) eger onun leleklerinin tuklerinden birine diqqetle baxsan, (onlarin renge boyanmalari) sene (bir defe) qizilgul qirmizisi, bir defe zeberced yashili, bezen ise qizil sarisi renginde goruner. Buna gore de derin ve deqiq derrakeler bu heyvanin yaradilishinin necAliyini nece qavraya, eqli dushunceler onu nece derk ede ve ya vesf edenlerin sozleri onun necAliyini nece nezme cheke biler?! Halbuki hemin heyvanin en kichik hissesi (tuku) fikirleri onu derk etmekde ve dilleri oz vesfinde aciz qoyub. Buna gore de eyb ve noqsan sifetlerden pak ve uzaqdir o Allah ki, agillari gozler onunde cilvelenen ve onlarin mehdud, yaranmish, murekkeb ve renglenmish shekilde derk etdikleri varligin vesfinde meglub edib, dilleri Onun heqiqetinin necAliyinin beyaninda bacariqsiz ve sifetlerinin sherhinde aciz edib. Hemchinin eyb ve noqsan sifetlerden pak ve uzaqdir o Allah ki, kichik qarishqa ve balaca agcaqanadlarin ayaqlarini, elece de onlardan boyuklerin - baliq ve fillerin yaradilishini mohkem edib. ozune vacib edib ki, ruh ve can verdiyi hech bir cusse, onun uchun olum vedesi ve yoxluq sonlugu mueyyenleshdirmeyinceye qeder hereket edib terpenmesin.

Bu da hemin xutbenin Cennetin neceliyi baresindeki bir hissesidir
eger qelb gozu ile senin uchun Cennetden vesf edilenlere baxsan (ve onlar baresinde fikre dalaraq dushunsen), nefsin mutleq bu dunyada olan ve onun, nezerde cilvelenen istek, lezzet ve ber-bezeklerinden uzaqlashar. Fikir ve dushunce ile kokleri Cennet arxlarinin kenarinda mushk definelerinde basdirilmish agaclarin yarpaqlarinin bir-birine deymelerinin sesinden, teze ve teravetli mirvari salximlarin nazik ve qalin budaqlardan asilmasindan, hech bir chetinlik olmadan (agacin bashina chixmadan ve ya dash ve chubuq vasitesi ile salinmadan) yigilan ve yiganin arzusuna uygun olaraq onun ixtiyarinda duran (onu zehmetsiz yigmasi uchun arzulamasi ile yaxinlashan) rengareng meyvelerin hemin agaclarin gullerinin tumurcuqlarindan zahir olmasindan chash-bash qalar. Cennet ehli uchun onun saraylarinin qarshisinda pak ve temiz ballar ve saflashdirilmish sherbetler dolandirilir (ki, isteyen goturub ichsin). Cennet ehli hemishAlik eve (ebedi Cennete) daxil olana ve yerdeyishme ve seferlerden qurtarib rahatlanan zamana kimi ilahi eta ve bexshishler daim hallarina shamil olan destedir (ve onlar Allah ve Peygembere tabedirler). (insan olenden sonra qiyamet bashlanana kimi sefer chetinliklerine duchar olan shexs kimidir ve olum, berzex alemi ve qiyametin chetinliklerinden nicat tapib, yukunu Cennetde achandan sonra yolun eziyyetlerinden qurtulur, rahatliq tapir.) Buna gore de ey dinleyici, eger qelbini qefleten sene chatacaq sheye - heyranedici menzerelere meshgul etsen (fikre dalaraq onlarin baresinde dushunsen), canin onlara chatmagin shovqunden bedeninden chixar ve hemin menzerelere chatmaga telesdiyin uchun menim bu meclisimden qebristanliq ehlinin qonshuluguna gedersen (dunyaya ve onda olanlara goz yumaraq olumu gozleyersen). Allah fezl ve mehribanligi uzunden bizi ve sizi yaxshi emel sahibilerinin menzillerine (ebedi Cennete) getmek uchun qelben sey gosterib chalishanlarin (Allah ve Peygemberin raziligini elde edenlerin) zumresinde yerleshdirsin. (Seyyid Rezi deyir:)

Bu xutbenin bir neche qeyri-adi kelmesinin menasi beledir: